Saintsi

Saintsi.

Saintsi ndi ndunzhendunzhe ya vhusedzi, vhugudi, kana ndivho ngaha mupo. Nga uri mupo u angaredza zwithu zwinzhi, na saintsi yo tandavhuwa nga maanda.

Ndivho ya saintsi u thusa vhathu vhanzi kha u khwinisa vhutshilo hashu. Dzi enginiara dzi shumisa ndivho ya saintsi khau fhata madamu a madi, na uita dzigoloi na zwifhufhani. Madoketela a shumisa ndivho ya saintsi khau u toda mishonga ya uri alafha.

Etymology

Ipfi saintsi ḽo shumiswa nga Luisimane u bva kha ḓana ḽa vhu 14 ḽa miṅwaha (Luisimane lwa Vhukati) nga muhumbulo wa "tshiimo tsha u ḓivha". Ipfi ḽo hadzimiwa kha luambo lwa Anglo-Norman sa ṱhalusamaipfi -cience, ḽe ḽa hadzimiwa kha ipfi ḽa Lulatini scientia, zwine zwa amba ', dzina ḽi bvaho kha sciens zwine zwa amba ', zwone zwiṋe ndi ḽiiti ḽi shumaho ḽa zwino ḽa sciō '.

Hu na mihumbulo minzhi ya vhubvo ha ipfi ḽa u fhedzisela ' saintsi. U ya nga Michiel de Vaan, muḓivhi wa luambo wa Mudatshi na muḓivhi wa Luindo-Yuropa, sciō zwi nga vha zwo bva kha luambo lwa Proto-Italic sa *skije- kana *skijo- zwine zwa amba ', zwine zwa nga bva kha luambo lwa Proto-Indo-Yuropa sa skh₁-ie, skh₁-io zwine zwa amba '. Ṱhalusamaipfi ya Ludzheremane lwa nga ngomu yo dzinginya sciō ndi tshivhumbeo tsha murahu tsha nescīre, zwine zwa amba ', zwine zwa nga bva kha Luproto-Indo-Yuropa sekH- nga Lulatini secāre, kana skh₂- u bva kha sḱʰeh2(i)- zwine zwa amba '.

Kale, saintsi yo vha i tshi amba "nḓivho" kana "ngudo", zwi tshi tshimbilelana na vhubvo hayo ha Lulatini. Muthu we a vha a tshi ita ṱhoḓisiso dza saintsi o vha a tshi vhidzwa "muḓivhi wa fiḽosofi ya mvelo" kana "munna wa saintsi". 28 Nga 1834, William Whewell o ḓivhadza ipfi rasaintsi musi a tshi vusulusa bugu ya Mary Somerville ine ya pfi On the Connexion of the Connexion of the Sciences, a tshi ḽi ṋea tshirunzi kha "muṅwe munna wa vhuṱali" (khamusi ndi ene muṋe).