Moturidiylik
Moturidiylik (arabcha: الماتريدية — al-maturidiyya) — sunniy kalamning asosiy yo'nalishlaridan biri bo‘lib, 10-asr boshlarida Abu Mansur al-Moturidi tomonidan asos solingan. Ushbu aqida maktabi Hanafiya mazhabiga e'tiqod qiluvchilar orasida keng tarqalgan.
Tarixi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Moturidiylik 10-asrda Samarqandda (hozirgi O'zbekiston) mu'taziliylar va jahmiylar ta’siriga qarshi shakllangan. Abu Mansur al-Moturidi "Kitab at-Tawhid" asarida aqidaviy masalalarni aql va vahiy asosida izohlab berdi. Keyinchalik bu ta'limotni Abu al-Muin an-Nasafiy va Najmiddin Umar an-Nasafiy kabi olimlar rivojlantirdilar.
Moturidiylik Usmonlilar imperiyasi davrida davlat aqidasi sifatida keng yoyildi.
Qur'on va hadis asoslari
[tahrir | manbasini tahrirlash]Moturidiy aqidasi Qur’on va sahih hadislarga tayanadi:
- Qur’on, Sho‘ro surasi, 11-oyat: "Unga o‘xshash hech narsa yo‘q. U eshituvchi va ko‘ruvchidir."
- Qur’on, Baqara surasi, 256-oyat: "Dinda majburlik yo‘q."
- Hadis (Sahih Muslim, №8): "Imon — Allohga, Uning farishtalariga, kitoblariga, payg‘ambarlariga, oxirat kuniga va taqdirga, yaxshisi ham, yomoni ham Allohdandir, deb e’tiqod qilishdir."
Asosiy g‘oyalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]Allohning sifatlari
[tahrir | manbasini tahrirlash]Moturidiylar Allohning sifatlarini inkor qilmaydilar, lekin antropomorfizm (inson shakliga o‘xshatish)dan pok deb biladilar.
Ixtiyor va taqdir
[tahrir | manbasini tahrirlash]"Kasb" nazariyasiga ko‘ra, inson erkin harakat qiladi, biroq Allohning irodasi ustun turadi.
Aqlning o‘rni
[tahrir | manbasini tahrirlash]Aql aqidaviy masalalarda muhim vosita bo‘lsa-da, g‘ayb (yashirin) masalalarni to‘liq anglay olmaydi.
Mashhur vakillari
[tahrir | manbasini tahrirlash]- Abu al-Muin an-Nasafiy (vafoti 1115)
- Najmiddin Umar an-Nasafiy (vafoti 1142)
- Muhammad Zohid al-Kavsarī (vafoti 1952)
- Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf (vafoti 2015)
Hozirgi holati
[tahrir | manbasini tahrirlash]Bugungi kunda Moturidiylik Markaziy Osiyo, Turkiya, Pokiston, Hindiston va Rossiyada keng yoyilgan. Ko‘plab diniy maktab va oliygohlarda bu ta’limot o‘qitiladi.
Manbalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- Abu Mansur al-Moturidi. "Kitab at-Tawhid". Qohira: Dar as-Salam, 2005. ISBN 9789773422404.
- Abu al-Muin an-Nasafiy. "Tabsirat al-Adilla". Qohira: Dar al-Kutub al-‘Ilmiyya, 2011. ISBN 9782745149464.
- Najmiddin Umar an-Nasafiy. "al-Aqida an-Nasafiyya". Qohira: Dar as-Salam, 2008. ISBN 9773771555.
- Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf. "Aqida at-Tahawiyya sharhi". Toshkent: Hilol Nashriyoti, 2011. ISBN 9789943250623.