Burak cukrowy

Burak cukrowy

Rodzaj	burak
Gatunek	burak zwyczajny

Burak cukrowy – grupa kultywarów podgatunku buraka zwyczajnego (Beta vulgaris L. subsp. vulgaris) z rodziny szarłatowatych (w innych systemach zaliczany do wyodrębnianej rodziny komosowatych). Roślina okopowa stanowiąca drugie na świecie (po trzcinie cukrowej) źródło cukru – ok. 20% produkcji światowej.

Zastosowanie

W strefie klimatu umiarkowanego burak cukrowy jest jedyną rośliną dostarczającą surowca w ilości przemysłowej dla przemysłu cukrowniczego. Ponadto jest on źródłem cennej paszy (wysłodki, liście, melasa) i materii organicznej w glebie (w przypadku przyorywania liści). Wykorzystywany jest także jako przedplon dla roślin następczych w zmianowaniu. Melasa wykorzystywana jest głównie przez przemysł spirytusowy i drożdżowy, służy też do melasowania wysłodków. Wysłodki służą głównie jako pasza dla zwierząt i wykorzystane są do produkcji metanu. W procesie oczyszczania soku buraczanego powstaje też wapno defekacyjne wykorzystywane jako wartościowy i tani nawóz. Podobnie wartościowym nawozem są liście buraka cukrowego, wykorzystywane poza tym do wyrobu kiszonki.

Z korzeni o wysokiej zawartości sacharozy uzyskuje się cukier buraczany. Cukier buraczany, jako gotowy produkt, jest w Polsce nazywany cukrem spożywczym. Jest jednym z dwóch popularniejszych rodzajów cukru jadalnego na świecie, obok cukru trzcinowego. Składa się niemal w całości z sacharozy. Gatunki handlowe cukru buraczanego:

• cukier biały (konsumpcyjny),
• cukier rafinowany.

Wartość odżywcza burak cukrowy (100g)

Białka 1,0-1,2 g szczegółowe informacje RDA 19–30 31–50 51–70 70+ K −2,6% −2,6% −2,6% −2,6% M −2,1% −2,1% −2,1% −2,1% Węglowodany szczegółowe informacje Dwucukry Sacharoza 16-20 g Błonnik 1,1-1,3 g AI 19–30 31–50 51–70 70+ K −5,2% −5,2% −6,1% −6,1% M −3,4% −3,4% −4,3% −4,3% Tłuszcze 0,09-0,12 g Woda 74-77 g szczegółowe informacje AI 19–30 31–50 51–70 70+ K −2,8% −2,8% −2,8% −2,8% M −2,1% −2,1% −2,1% −2,1%

Dane liczbowe na podstawie: Wartości RDA i AI wyznaczone na podstawie danych Institute of Health

Uprawa

Korzeń buraka cukrowego

Zbiór buraków za pomocą kombajnu – ogławianie i rozdrabnianie liści oraz wykopywanie korzeni i ich załadunek

Klimat uprawy buraka cukrowego koncentruje się w strefie klimatu umiarkowanego. Długie dni letnie i obfitość słońca są pożądane do osiągnięcia wyższej zawartości cukru. Warzywo wymaga dużego nawadniania, dlatego duże znaczenie mają rozkład i suma opadów w okresie wegetacji (ok. 600 mm). Brak wody znacznie obniża plony. Burak cukrowy nie jest zbyt wrażliwy na niskie temperatury. Dopiero przymrozki około −8 °C uszkadzają młode rośliny, a jesienią wykopane korzenie są uszkadzane przez przymrozki dochodzące do −6° lub −8 °C. Długość okresu wegetacji buraka, zapewniająca wysoki plon i dobrą jakość korzeni, powinna wynosić 180–190 dni. Burak cukrowy jest uprawiany na różnych glebach, jednak najlepsze zbiory osiąga się na glebach głębokich, luźnych, dobrze odwodnionych i mających zdolność magazynowania wilgoci, o dużej zawartości składników mineralnych i organicznych, które trzeba uzupełniać intensywnym nawożeniem. Takimi glebami, na których najczęściej się uprawia, są czarne ziemie i gleby brunatne. Burak jest rośliną objętościową, której przewóz na dalsze odległości jest nieopłacalny. Rozmieszczenie cukrowni jest więc głównym czynnikiem lokalizacji uprawy buraków. Uprawa tej rośliny jest kapitałochłonna, jak i wymagająca dużych nakładów pracy.

Buraki cukrowe uprawiane są głównie w Europie – w północno-wschodniej Francji i południowych Niemczech, w pasie czarnoziemów i gleb brunatnych europejskiej części Rosji, w Ukrainie, Polsce, północnych Włoszech i w krajach Beneluksu. Uprawy znajdują się w całej Polsce, przy czym najwięcej w województwach: wielkopolskim, kujawsko-pomorskim i lubelskim. Poza Europą duże znaczenie mają uprawy w Stanach Zjednoczonych (Michigan, Montana, Dakota Północna, Minnesota, Nebraska, północna Kalifornia), Chinach (Mandżuria), Turcji i Egipcie.

Odmiany uprawne

Krajowy Rejestr zawiera 76 odmian (październik 2011) między innymi:

• ‘Japola’ – jest odmianą triploidalną o typie użytkowym normalnym (N), pośrednim pomiędzy cukrowym a plennym. Charakteryzuje się dobrą jakością technologiczną o niskiej zawartości azotu aminowego oraz potasu. Jest odporna na wydawanie pośpiechów oraz posiada podwyższoną tolerancję na chwościk buraka.
• ‘Janowa’ – jest to odmiana triploidalna o typie użytkowym normalno-cukrowym do cukrowego (NC-C). Charakteryzuje się wysoką zawartością cukru i wysokim plonem korzeni. Jest odporna na wydawanie pośpiechów oraz posiada podwyższoną odporność na chwościk buraka. Ponadto, posiada dobre wartości przerobowe i ma małą zawartość szkodliwego azotu.

Historia uprawy

Buraki cukrowe uprawiane były początkowo jako warzywa ogrodowe oraz rośliny pastewne na paszę dla zwierząt. Skrystalizowany cukier z buraków został uzyskany po raz pierwszy w Niemczech w 1747 przez chemika Andreasa Marggrafa. Zawartość sacharozy w korzeniach wynosiła wówczas 1,5%. Selekcją buraków pod kątem uzyskania odmian o większej zawartości cukru zajmował się Franz Karl Achard. On też zbudował pierwsze zakłady przetwórstwa buraków cukrowych na Pomorzu i Dolnym Śląsku, w tym pierwszą cukrownię w Konarach w 1799. Pierwsza kampania cukrowa ruszyła w marcu 1802 roku (przetworzono buraki z poprzedniego sezonu, w których zawartość cukru wynosiła 4%).

W Rosji w tym czasie Jakub Jessipow i Jegor Blankennagel zbudowali pierwszą cukrownię w Alabiewie w guberni tulskiej. We Francji pierwszej ekstrakcji cukru z buraków dokonał pod koniec 1811 roku francuski naukowiec Benjamin Delessert, wspierany przez chemika Jean-Baptiste’a Quéruela. Napoleon zainteresował się uprawą buraków cukrowych w 1804 roku, kiedy Brytyjczycy zablokowali dostawy cukru trzcinowego do Imperium Francuskiego z zachodnich Indii. W 1806 r. Napoleon ogłosił morską blokadę kontynentalną mającą na celu osłabienie wyspiarskiej Anglii. Pięć lat później – pragnąc uniezależnić się od importu cukru trzcinowego – wydał dekret nakazujący rozpoczęcie we Francji uprawy buraków cukrowych. Napoleon zwolnił wytwórców cukru z podatków i utworzył instytut badawczy. W 1813 r. w Passy uruchomiono pierwszą francuską cukrownię. Tą decyzją odciął praktycznie wszystkie dostawy cukru do Europy. Później wybudowano we Francji czterdzieści fabryk do przetwarzania buraków cukrowych. Przemysł ten tymczasowo upadł po upadku Napoleona, którego skutkiem był ponowny wzrost importu z kolonii i upadek większości manufaktur przerabiających buraki, jednak sytuacja poprawiła się w 1840. Wtedy produkcja cukru z buraków gwałtownie wzrosła w całej Europie i w 1880 przerosła produkcję z trzciny cukrowej. Napływ do Europy trzcinowego cukru surowego zmniejszył się także ze względu na spadek produktywności gospodarki plantacyjnej w koloniach (przede wszystkim Ameryce Łacińskiej, gdzie opierała się ona na pracy niewolników).

Na ziemiach polskich pierwszą cukrownię uruchomiono w 1826 roku w Częstocicach pod Ostrowcem Świętokrzyskim.

Produkcja

10 największych producentów buraków cukrowych (2024)

Nr	Kraj	Produkcja [mln ton]
1	Rosja	46,68
2	Niemcy	36,68
3	Francja	32,59
4	Stany Zjednoczone	32,00
5	Turcja	23,00
6	Polska	18,43
7	Egipt	13,88
8	Ukraina	12,80
9	Chiny	12,41
10	Wielka Brytania	7,82
Łącznie:		236,3

Według Organizacji Narodów Zjednoczonych ds. Wyżywienia i Rolnictwa (FAO) w 2011 roku na świecie zebrano 271,6 mln ton buraków cukrowych. Największym producentem była Rosja, której zbiory wyniosły 47,6 mln ton. Polska, z wielkością zbiorów 11,6 mln ton, była siódmym największym producentem na świecie. Dane FAO za 2024 r. wskazują, że na całym świecie zebrano łącznie 281,2 ton buraków cukrowych. Nadal największym producentem była Rosja z 46,68 mln ton zbiorów, zaś Polska ze zbiorami wielkości 18,43 mln ton, znalazła się na szóstym miejscu listy największych producentów świata. Dziesięciu największych producentów łącznie odpowiadało za 236,3 mln ton, co stanowi około 80,5% światowych zbiorów.

Przeciętny plon korzeni buraka cukrowego wynosi ponad 40 t/ha (dochodzi jednak nawet do 100 t/ha). W 2009 roku największą wydajność upraw osiągnęła Francja (93,8 t/ha), Portugalia (85,6 t/ha) i Szwajcaria (85,2 t/ha). Polska uzyskała plon 54,3 t/ha. Według danych FAO za 2024 rok najwyższe plony na świecie zebrano w Chile (94,4 t/ha), Niemczech (83,9 t/ha) i Austrii (79,9 t/ha). Polska zwiększyła wydajność upraw osiągając 66,3 t/ha. Rosja, będąca największym producentem buraka, uzyskała plon 47,4 t/ha.

Najwyższe plony buraków cukrowych na świecie w 2024 r.

Nr	Kraj	Plon [t/ha]
1	Chile	94,4
2	Niemcy	83,9
3	Austria	79,9
4	Francja	79,2
5	Kanada	79,0
6	Hiszpania	77,1
7	Wielka Brytania	76,3
8	Belgia	75,6
9	Holandia	75,2
10	Szwecja	74,5

Zobacz też

• trzcina cukrowa
• klon cukrowy
• KBC-1 Rosomak

Linki zewnętrzne

• Krajowy Związek Plantatorów Buraka Cukrowego