Batuxan

" 'Batıy "'yaki " 'Batu "'(óliminen keyingi atı - " 'Saın-xan " '; shama menen 1209 - 1256) - Jochı Ulusinıń húkimdarı (1227 - 1256). Juchınıń ekinshi balası. Batuxanıń anası qońırat ruwınan bolǵan Elshi Noyannıń qızı Ukifuj qatın edi. Altın Ordanıń haqıyqıy tiykarın salıwshısı.Batı atı haqıyqıy esaplanadı, biraq rus jılnamalarına muwapıq Batı atı rus tariyxında orın aldı. Orientalist izertlewshiler Batu atınan paydalanadı, onı házirgi zaman mediyevist tariyxshıları da paydalana basladı. 1227-jılı atası qaytıs bolgannan keyin Batu Joshı Ulısınıń húkimdarı boldı hám sol jılı Shıńǵısxan qaytıs bolgannan keyin ekinshi áwlad Shıńģislarınıń úlkeni dep tán alındı. 1235-jilģi Qurıltay qararı menen Batıwga arqa-batistaǵi aymaqlardı basıp alıw tapsırıldı hám ol polovclar, Volga Bulgariyası, Rus knyazlıqları, Polsha korollıgı, Vengriya korollıgı hám Dalmatsiyaga qarsı atlanıs basladı.(1227) dan keyin Jojı ulısını etken, mongollardıń barlıq tiykarǵı áskeriy atlanıslarında qatnasqan. Abulǵazı Bahadırxannıń jazıwınsha, Óktayxan Qıtaydı jawlap alıp, Mongoliyaǵa qaytıp kelgeninen keyin (1235), Tulixannıń ulı Munke, óziniń ulı Guyukxan hám Shaǵataydıń ulları menen birgelikte ruslar, cherkesler, bolgarlar, turo, bashqurtlar hám t.b. xalıqlar jerlerin basıp alıw ushın jiberedi. Olarģa Shınǵısxannıń en iri áskerbasısı Subutoy bahadırdı áskeriy másláháchi etip tayınlaydı. Júriste jámi 14 mongol xanı qatnasıp, armiyanıń sanı 150 mıńģa jetedi.1236 - 38 jıllarda, Orta Volgaboyı xalıqları, Ryazan, Vladimir knyazliklerin boysındıradı, Moskva, Kolomna, Vladimir, Rostov, Uglich, Yaroslavl, Kostroma sıyaqlı 14 rus qalaların basıp aladı. 1240 - 1241 jılları ol Qubla Rustaǵı Kiyev, VladimirVolinskiy, Galich hám t.b. qalalardı jaulap alǵannan keyin, Karpat úlkelleri arqalı Vengriyaǵa kirip, korol Bela IVdıń 60 mıńlıq áskerin jeńiliske ushıratadı (qarań Sayo sawashı). Soń Polshaǵa bastırıp kirip, Legnica sh. astanasında polyak hám nemis knyazlikleriniń birlesken áskerlerin (rıcarlardı) jeńedi (qarań Legnica sawashı).Keyin ol Chexiya, Avstriya, Xorvatiya, Bosniya hám Serbiyadı basıp alıp, Adriatika teńizi boyına shıǵadı. Sonda ullı xannıń qaytıs bolǵanı haqqında xabar tawıp, izine qaytadı (1242). B. Dunay dáryasınan Irtish dáryasına shekem bolgan úlken aymaqta Altın Orda mámleketin dúzgen (jáne de qarań Mongollar basqınshılıǵı).

Flamandlı sayaxatshı hám monax Rubruktıń jazıwınsha, Batuxannıń Tómengi Volga boyındaǵı rezidenciyası sonshelli úlken maydandı iyelegen, hátte oǵan pútkil úlken qala sıyıwı múmkin bolǵan. Rezidenciya orayında Batuxan shatırı jaylasqan. Onıń qubla, yaǵnıy esik tárepi ǵana ashıq qazılıp, qalǵan táreplerinde hár bir mońǵol qáwimi ózi ushın belgilengen orınǵa otawlar tikken.

Ádebiyatlar

• ÓzME. Birinshi tom. Tashkent, 2000-jil.
• Grekov B. D., Yakubovskiy A. Yu., Zolotaya Orda i ee padenie, T., 1966.