Abeleira

Non confundir con abelleira.

Para outras páxinas con títulos homónimos véxase: Abeleira.

Abeleira
Corylus avellana Carl von Linné 1753
Instancia de taxon  Subclase de planta útil  Composto por Corylus avellana var. avellana Corylus avellana ʽKataloński’ (pt) Corylus avellana ʽRed Baron’ (pt) Corylus avellana ʽHeterophylla’ (pt) Corylus avellana var. pontica Corylus avellana 'Contorta' Corylus avellana ʽRosita’ (pt)  Nome curto C. avellana  Nome común Abeleira  Uso froito seco
Características
Rusticidade da planta 4
Tipo de follaxe caducifolio
Fonte de abelá aceite de abelá hazelnut scent (en)
Conservación
Clasificación taxonómica
Categoría taxonómica especie
Taxon superior Corylus
Reino Plantae Orde Fagales Familia Betulaceae ou Corylaceae Xénero Corylus Especie C. avellana
Identificadores Freebase /m/02g1lw UNII YW412TTD22 ITIS 501642 OTT 424336 UICN 63521
Fontes e ligazóns  Descrito pola fonte Paulys Realenzyklopädie der klassischen Altertumswissenschaft "Haselnuß (Pauly-Wissowa)"
Wikidata G:Commons C:Commons

A abeleira ou abraira (Corylus avellana) é un arbusto caducifolio das betuláceas, de pólas abundantes e madeira dura e cuxo froito é a abelá.

Ecoloxicamente é moi importante na formación de sebes que choen as leiras na Europa atlántica, especialmente en Galiza, Asturias e sur de Inglaterra. As varas empregábanse tradicionalmente para a construción de valados, cestaría, feche de canastros e na construción, mesturando as pólas con barro para a fabricación de tabiques.

A abeleira común cultívase polos seus froitos comestíbeis. É unha especie común dos bosques galegos, especialmente dos de ribeira.

Etimoloxía

Abeleira e abraira virían de abelá, termo que procede do latín nux abellana, que significa "noz de Abelá". Existe a variante dialectal abelaira. O nome científico avellana derivada vila de Avella en Italia, e foi escollido por Linné de De historia stirpium commentarii insignes (1542), de Leonhart Fuchs, onde a especie se describía coma "Avellana nux sylvestris" ("noz brava de Avella").

Distribución

É nativa de Europa e do oeste de Asia, dende as Illas británicas, chegando polo sur á Península Ibérica, Grecia, Turquía e Chipre; polo norte até Escandinavia, e polo leste até os montes Urais, o Cáucaso, e o noroeste do Irán.

Descrición

Candeas masculinas na abeleira común

É unha arboriña (ás veces considerada arbusto) que acada entre 3 e 8 metros de altura, aínda que algúns exemplares poden chegar até os 15 metros. As follas son caedizas, arredondadas, aveludadas polas dúas faces, co extremo rematado en punta, e os bordos dobremente serrados, de entre 6 e 12 cm. As flores masculinas aparecen no outono, volvéndose máis longas e de cor amarela na primavera, as femininas son moi pequenas e longas, cando se desenvolven dan lugar a acios de 1 a 4 abelás. As candeas masculinas son dun amarelo pálido, de 5–12 cm de longo, mentres que as femininas son miudiñas, avermelladas, de 1–3 cm de longo cos stilos visíbeis. O froito é botanicamente unha noz, producida en acios dun a cinco, cada noz metida nun invólucro, que cobre 3 cuartos da abelá. A abelá é practicamente esférica ou un chisco oval, de 15–20 mm de longo e 12–20 mm de ancho (pode chegar aos 25 mm de longo nalgunhas abelás cultivadas seleccionadas), de cor castaña amarelada, cunha cicatriz pálida na base. A propia abelá cae do invólucro cando está ben chegada, aos 7-8 meses logo da polinización.

Distínguese da especie moi achegada Corylus maxima polo invólucro curto; nesta abeleira, a abelá fica practicamente fechada.

Ecoloxía e usos

Corylus avellana 'Contorta'.

A abeleira brava é común en moitos bosques europeos. É importante coma compoñente nas sebes, que tradicionalmente choen as leiras da Europa atlántica, incluíndo Galiza e o sur de Inglaterra. As varas empregábanse en cestaría, na fabricación de canastros e para tecer valados. Un cultivar coas pólas tortas, Corylus avellana 'Contorta', emprégase coma ornamental.

É unha especie de grande importancia ecolóxica.^{[Cómpre referencia]} As follas forcecen alimento para moitas especies animais, incluíndo as bolboretas, avelaíñas e eirugas (Alabonia geoffrella).

Os froitos son importantes para a vida salvaxe, tanto para invertebrados adaptados para eludir a casca, coma vertebrados (como esquíos ou corvos).

Da abeleira obtéñense varas que se utilizan na elaboración de ferramentas, estas varas aparecen asociadas tradicionalmente coa maxia e a sabedoría e utilízanse en cestaría de xeito semellante ao vimbio. A abeleira é unha das árbores sagradas do calendario celta; tamén se relaciona coas meigas.^{[Cómpre referencia]}

A abeleira na cultura popular galega

Véxase tamén: As árbores na cultura popular galega.

Co nome de abelá desígnase un amuleto con poderes para curar a desipela. Está formada por unha pequena esfera de prata, duns dous centímetros de diámetro, que garda no interior a carabuña dunha abelá, cunhas gotas de mercurio.

Crese por Mondoñedo que se pode matar unha cobra tocándolle na cabeza cunha vara de abelaira. Tamén se di que pode curar unha picadela de cobra tocando na ferida cunha póla de abeleira e, na parte oriental de Galicia, plantan abeleiras nos lindes das terras para manter afastadas as cobras.

Parece común que as aguilladas para afalar o gando se fagan con varas de abelaira, por ser unha madeira dura e flexible e tamén, quizais, porque se cre que estas varas son eficaces para matar as bruxas que se converten en moscas para moscar o gando.

Nomes comúns

• Evellaneira, avellano, avellaneiro, avellaneira, avellanairo, avellán, abrano, abrana, abraira, abraeira, ablaira, abilleira, abelloteiro, abelera, abeleiro, abeleira, abelao, abelaneira, abelanceira, abelán e abelaira.

Galería de imaxes

• 
  Ilustración das follas, flores e froito.
• 
  Corylus avellana.
• 
  Froito da abeleira: abelás en Celanova
• 

Véxase tamén

Outros artigos

• Descrición das betulaceas