Edukira joan

Kolono

Wikipedia, Entziklopedia askea
Ingólfr Arnarson eta Islandiaraino jarraitu zuten Erdi Aroko lehen kolonoen irudikapena, 1850.

Kolonoa aurretik lurralde batean den komunitateetatik bereizita modu iraunkorrean ezarri den bizilagunen talde bateko kidea da. Kolono batek ezartzen duen entitatea kolonoen kokaleku bat da. Estatu Batuetan, pioneer (aitzindari) esaten zaie, kolonoen komunitatearentzat berria den lurralde batera iristen badira.[1][oh 1]

Lurren kolonizazio prozesua eztabaidagarria izan daiteke, eta askotan izan da: giza migrazioa berez fenomeno normala den bitartean, giza historian zehar ez da arraroa izan kolonoak jada bizi diren lurraldeetara iritsi izana, bertako biztanleen ondoan bizitzeko asmorik gabe. Kasu horietan, kolonoen eta bertakoen (edo Herri Indigenen) artean sortzen den gatazkaren ondorioz, azken horiek etorri berrien lurralde egituretan azpiratuak izatea, normalean bortizki.[2] Kolonoek modu independentean jardun dezaketen arren, euren herrialdeko edo inperio kolonialeko gobernuaren edo gobernuz kanpoko erakunde baten laguntza jaso dezakete egitasmo handiago baten barruan. Jatorrizko populazio baten bizimodua asaldatu edo suntsitu egin ohi da kolonoen populazio batekin harremanetan jartzen bada, batez ere kolonoen populazioak aurreko biztanleak ordezkatu nahi dituenean.[3] Kulturan ere ordezkapenak edo aldaketak egon ohi dira, eta, aurretik bertakoen artean ez zeuden tradizio eta sinesmenak, ekarritako kolonoek.[4]

Erabilera historikoa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Historian zehar, askotan, kolonoek aurretik denbora luzez finkatutako herriak bizi ziren lurraldeak okupatu izan dituzte, bertakoak edo indigenak izendatuak. Ameriketako herri indigenak eta australiar indigenak deskribatzeko termino gehigarriak erabil daitezke, hala nola, aborigenak, lehen nazioak edo amerikar natiboak. Estatu Batuetan batzuetan "indiarrak" eta "Ameriketako indiarrak" terminoak ohikoak dira oraindik, baina eztabaidagarriak. Indiako biztanleak indiarrak direnez, nahasketa sortu zen, Kristobal Kolon esploratzaileak oker uste baitzuen Indiara iritsi zela XV mendean Amerikak aurkitu zituenean.

Historikoki lurraldeak bereganatzeko modu bat izan da inperioentzat kolonoak bidaltzea. Horri ingelesez "Settler colonialism" esan izan zaio, euskaraz, "populatze bidezko edo asentamenduen bidezko kolonizazioa".[5] Askotan bortitza den desjabetze prozesu batean oinarritzen da.[2] Ezagunenetakoa da, adibidez, Israelek Palestinan praktikatzen duena, Nazioarteko legearen aurkako asentamenduak eraikiz.

Antzinatean

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

K.a. 800. urtetik aurrera, antzinako greziar hiri-estatuak, gehienak itsas potentziak, Greziatik kanpoko lurren eta baliabideen bila hasi ziren. Ondorioz, koloniak sortu zituzten Mediterraneo osoan, Egeoko itsasertzean bereziki, eta Itsaso Beltzean. Merkataritza kolonizazio-prozesuaren lehen urratsa izan ohi zen, eta, ondoren, tokiko herriak menderatu edo kolonian sartu ondoren, hiriak ezartzen ziren.

Erromak bere kolonia komertzialak ere sortu zituen Mediterraneoan, baina inperio moduan antolatu zenez, kolonia horietako asko azkar integratu ziren. Hala era, Erromak koloniak eratzeko ohitu zuen, gerra bat irabazi eta lurralde berriak lortzen zituenean, ohikoa zen bere beteranoei lurrak oparitzea eta beraientzat hiri berri bat eraikitzea, edo bertako hiri batean bizilekua ematea.

Erdi Aroa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erdi Arorako ohiko da Europan lur berrien kolonizazioa eta kolonoak hitza erabiltzea. Kasu horretan, ordura arte lantzen ez ziren lurren okupazioari buruz hitz egiten ari da, tekniken berrikuntzek eta, populazioaren handitzeak sustatu zuten prozesua.

Espainiako erresumetan, Repartimientos delakoen bidez, musulmanei konkistatutako lurrak kristauen artean banatzen ziren. Bestalde, Repoblación (Bipopulatzea) izeneko prozesuaren bidez, mendeetan kristauak mugitu zen eta herri berriak sortu zituzten.[6]

Aro Modernoa eta Garaikidea

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Ipar Amerikako lehen europar kolonoek etxe gordinak eraiki ohi zituzten log kabina moduan.

Aro Modernoan hasi ziren Kolonizazio prozesu handienak, Europa Amerikako kontinentea aurkitu eta populatzen hasi zenean, betakakoak akabatuz edo euren monarkien menpeko bilakatuz.

Amerikako herrialdeak independentzia lortu zutenean, Europako jendea erakartzen jarraitu zuten eta lurraldeak kolonizatzen jarraitu zuten.

Txileko kolonoak Baker ibaian, Patagonian, 1935.

Aro Modernoaren kolonoek itsas bideak maiz erabiltzen zituzten arren, olatu esanguratsuek lur gaineko bide luzeak ere erabil zitzaketen, hala nola Hegoafrikako Boer-Afrikanerren Trek Handian edo Estatu Batuetako Oregon Trail delakoetan. Lehenengo kasuan, 10.000 boer baino gehiago mugitu ziren Afrika hego-ekialdean barna. Bigarren kasuan, europar jatorriko jendea mugitu zen Ipar Amerikako mendebaldera.

Kolono errusiarren familia bat Kaukason, c. 1910.

Errusiar Inperioak, erregularki, errusiar menpekoak eta atzerritarrak gonbidatu zituen biztanle gutxiko lurretan ezartzera, gehienbat Asia iparraldean, baina baita Asia erdialdean ere.[7] Kolono horiei kolono deitzen zitzaien. Prozesu horiek, besteak beste, Eslavoserbia, Volgako alemanen eskualdea, eta Volhynia eta Kazakhstango errusiarren eskualdeak sortu zituzten, besteak beste.

Gaur egun

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanadan, gaur egun, "kolono" terminoa erabiltzen da "Kanadan bizi diren herri ez-indigenak, europarren ondorengo gehiengo soziopolitikoa osatzen dutenak" deskribatzeko eta, beraz, kolonoen kolonialismoa etengabeko fenomenoa dela baieztatzeko. Erabilera eztabaidagarria da batzuentzat.[8][9][10]

Ekialde Hurbilean eta Afrikako iparraldean, hainbat erreferentzia egiten zaizkie kolonoei zuzendutako politika konkretu eta ezkutuei. Horien artean:

  • Turkiak Anatolia inbaditu zuenetik, garbiketa etniko masiboa egin da bertakoen artean, hala nola armeniarren genozidioan, kurduen zapalkuntzan eta abarretan.[11]
  • Israel - juduen eskala handiko immigrazioa Palestinara 1882an hasi zen - Jerusalem, Hebron, Tiberias, Safed, Jaffa, Haifa, Peki'in, Acre, Nablus, Shfaram, Petah Tikva eta beste hainbat tokitara-.[12] 1948rako 630.000 bizilagun judu inguru bizi ziren bertan, horietatik 460.000 inguru etorkinak ziren. 1967ko Arabiar-israeldar Gerraren eta mundu musulmaneko juduen exodoaren ondoren, mundu osoko juduak Palestinara mugitzen hasi ziren. 1948an Israelgo Independentzia Aldarrikapena egin zenetik, 3 milioi juduk baino gehiagok aliyah egin dute (lit. 'igoera'), hau da, juduek diasporatik Israelgo Lurralde geografikora egiten duten migrazioa.[13] Horrek hainbat eztabaida eta gatazka sortu ditu, batzuentzat genozidio bat dena. [14][15]
  • Zipre – 1974an Turkiak Zipre inbaditu ondoren, Turkiako Errepublikako herritarrak nazioartean aitortu gabeko Ipar Zipreko Turkiar Errepublikara joaten hasi ziren. Gaur egun, kalkulatzen da turkiar kolono horiek Zipre okupatuko biztanleriaren erdia inguru osatzen dutela.[16]
  • Maroko – Mendebaldeko Saharako gatazka hasi zenetik, Marokoko Erresumako herritarrak Marokok okupatutako Mendebaldeko Saharara mugitzen hasi ziren. Marokoko kolono horien presentzia auzitan jartzen du partzialki onartutako Saharako Errepublika Arabiar Demokratikoak, Mendebaldeko Sahara osoa bere lurralde subirano gisa aldarrikatzen duenak.

Emigrazioaren arrazoiak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kolonoen emigrazioaren arrazoiak aldatu egiten dira, baina, askotan, faktore eta pizgarri hauek barne hartzen dituzte: atzerriko lurralde batean bizitza berri eta hobea hasteko nahia, finantza-estutasun pertsonalak, jazarpen soziala, kulturala, etnikoa, edo erlijiosoa (adibidez, Herbeheretako Pilgerväter eta mormoiak), deportazio penala (adib. Ingalaterratik Australiara kondenatutako kriminalena), zapalkuntza politikoa, eta atzerriko asentamendua bultzatzera bideratutako gobernuaren pizgarri-politikak.[17][18][19]

Ikusi ere

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Oharrak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ Amerikako Estatu Batuetan, Ingalaterratik iritsitako lehen gizon-emakumeei eman ohi zaie izen hori. historiaografia tradizionalen eta herri kulturaren ikuspuntutuik, ingelez haiek izan ziren bere herrialde sortuko zuten lehen biztanleak. Egungo Estatu Batuetako lurralde osoa kontuan hartuta, lehen europarrak, egungo hegopaldeko estatuetan koaktu zirenak, Espainiako Koroaren subditoak izan zirela esan daiteke, ahiz eta, Estatu Batuak entite gisa sortzeko nahia eta bultzda, ingelesen oinordekoen ipar-ekialdeko estatuetatik sortuko zen. Ikus: https://www.historytoday.com/reviews/spain-usa

Erreferentziak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ (Alemanez) «pioneer» Bedeutung im Cambridge Englisch Wörterbuch 2025-01-01.
  2. ↑ a b Wolfe, Patrick. (December 2006). «Settler colonialism and the elimination of the native» Journal of Genocide Research 8 (4): 387–409.  doi:10.1080/14623520601056240..
  3. ↑ Olson, Pamel J.. (2013). Fast Times in Palestine. ISBN 9781580054836..
  4. ↑ Ninomiya, Melody E Morton; Burns, Nicole; Pollock, Nathaniel J; Green, Nadia T G; Martin, Jessica; Linton, Janice; Rand, Jenny R; Brubacher, Laura Jane et al.. (June 2023). «Indigenous communities and the mental health impacts of land dispossession related to industrial resource development: a systematic review» The Lancet Planetary Health 7 (6): e501–e517.  doi:10.1016/S2542-5196(23)00079-7. PMID 37286247..
  5. ↑ LeFevre, Tate Etc.. "Settler Colonialism". www.oxfordbibliographies.com. Tate A. LeFevre.
  6. ↑ «sistemas de repoblación» sites.oxy.edu (kontsulta data: 2025-06-03).
  7. ↑ Greenall, Robert. (23 November 2005). «Russians left behind in Central Asia» BBC News.
  8. ↑ Denis, Jeffrey S.. (February 2015). «Contact Theory in a Small-Town Settler-Colonial Context: The Reproduction of Laissez-Faire Racism in Indigenous-White Canadian Relations» American Sociological Review 80 (1): 218–242.  doi:10.1177/0003122414564998..
  9. ↑ Robson, John. (Spring–Summer 2018). «The 'Settler' Nonsense» The Dorchester Review 72: 1–2..
  10. ↑ (Ingelesez) Introducing yourself as a 'settler' creates division. CBC.
  11. ↑ (Ingelesez) «Paying Attention to Turkish Colonialism» Blogal Studies 2019-11-25.
  12. ↑ Schneider, Jan. (June 2008). «Israel» Focus Migration (Hamburg Institute of International Economics).
  13. ↑ Branovsky, Yael. (6 May 2008). «400 olim arrive in Israel ahead of Independence Day» Ynetnews.
  14. ↑ (Ingelesez) Beauchamp, Zack. (20 November 2018). «What are settlements, and why are they such a big deal?» Vox.
  15. ↑ (Ingelesez) Israeli Settlements. Bloomberg L.P..
  16. ↑ Stefanini, Sara. (31 March 2016). «Best chance Cyprus has had for peace» Politico.
  17. ↑ Olsen, Daniel H., and Brian J. Hill. "Pilgrimage and identity along the mormon trail." Religious pilgrimage routes and trails: sustainable development and management. Wallingford UK: CAB International, 2018. 234–246.
  18. ↑ Lambright, Bri. "The Ainu, Meiji Era Politics, and Its Lasting Impacts: A Historical Analysis of Racialization, Colonization, and the Creation of State and Identity in Relation to Ainu-Japanese History." (2022).
  19. ↑ King, Russell. Atlas of Human Migration

Kanpo estekak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  • Alfredo González-Ruibal «Colonias sin colonialismo» Conectividad y experiencias coloniales desde la prehistoria reciente hasta la antigüedad [EHU kanalean]
"https://eu.wikipedia.org/w/index.php?title=Kolono&oldid=10308596"(e)tik eskuratuta