Euskalki
| ██ Mendebalekoa██ Erdialdekoa██ Nafarra | ██ Nafar-lapurtarra██ Zuberotarra██ Bonaparteren garaiko hedadura |
Euskalkiak euskararen dialektoak dira. Sortzen lehena mendebalekoa izan zen, VIII. mendearen inguruan, Asturietako Erresumak Araba-Bizkaietan zuen eraginagatik segur aski; eta hurrengo mendeetan eratu ziren gainerako euskalkiak. Aurretik, tarte batez, euskarak batasun handia izan zuen, Erromatar Inperioaren gainbeheratik aurrera, hain zuzen ere. Aldi hartan sortu zen Koldo Mitxelenak proposatutako euskara batu zaharra, geroko euskalkien ama-hizkuntza. Geroztik, Euskal Herriak izandako zatiketa politikoen eraginez sortu ziren euskalkiak poliki-poliki, bost sorgunetan.[1][2]
1960ko hamarkadaz geroztik, euskara batua sortzeak, euskaldunak alfabetatzeak eta euskaldunen arteko komunikazioa handitzeak bultzatuta, euskalkiak elkarrengandik gero eta gertuago daude, gero eta elkarren antz handiagoa dute. Eraginak noranzko guztietan gertatzen ari dira. Esaterako, gipuzkoar askok —eta ez bizkaitar gutxik— natural erabiltzen dute ergatibo pluralerako -ek marka (jatorriz, Euskal Herriko ekialdekoa da), halaxe ikasi dutelako eskolan: Txakurrek hezurra jan dute, eta ez Txakurrak [...], gipuzkeraz esan ohi denez. Gipuzkerak inguruko euskalkiei eta batez ere nafarrerari eragiten die, euskara batuak euskalki guztiei eta, gutxi-asko, denek elkarri. Berdintze prozesu horrek bi eragile nagusi ditu: hedabideak eta irakaskuntza. Hala ere, gaur egungo eten nagusia jadanik ez dago (XX. mendearen bukaeraraino bezala) ekialdeko euskalkien eta mendebaldekoen artean, Ipar Euskal Herrikoen eta Hego Euskal Herrikoen artean baizik, estatuen arteko mugak eraginda.[3]
Euskalkien sorguneak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Elena Barrena historialariak aipatu zuen lehenengoz euskalkien sorguneen auzia, La formación histórica de Guipúzcoa liburuan (1989). Hiru menditan kokatu zituen sorguneak:
a) Gorbeian, Arabaren eta Bizkaiaren artean;
b) Aralarren, Nafarroa Garaiaren eta Gipuzkoaren artean; eta
c) Saioan, Nafarroa Garaiaren, Lapurdiren eta Nafarroa Beherearen artean.
Geroztik baztertu egin da hipotesi hori, dialektoak jende gehien biltzen den tokietan —hots, hiriguneetan— sortu ohi direlako. Blanca Urgell izan zen hiriak aipatzen lehena, zeharka bada ere, 2006an («Para la historia del sustantivo verbal en vasco» artikulua): Iruñea, Gasteiz eta Bilbo. Koldo Zuazok ere hirietan ikusten du euskalkien sorrera. Bost sorgune aurkeztu ditu:[4]
- Iruñea
- Arabako lautada (Gasteiz)
- Bizkaiko erdialdea
- Ekialdea
- Beterri
Koldo Zuazok plazaratu duenez[5], euskalkien artetik sortu zen lehena mendebalekoa izan zen, VIII. mendearen inguruan, Asturietako Erresumak Araba-Bizkaietan zuen eraginagatik segur aski. Araba eta Bizkaia Nafarroako Erresumatik bereizi eta Asturiasko Erresumarekin jarri ziren harremanetan. Hizkuntzak ere erakusten du mendebaleko euskalkia berezienetakoa dela. Berrikuntza asko izan dira bertan, esate baterako, deklinabide morfema berriak: -gaz (lagunagaz), -rutz (etxerutz).[1]
Euskararen historia eta dialektologia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Euskararen euskalkien lehen ikerketa zientifikoetako bat, aditz laguntzaileei dagokienez, Louis-Lucien Bonapartek egin zuen, Napoleonen ilobak, alegia. Carte des Sept Provinces Basques izeneko euskalkien mapa ezaguna 1869an argitaratu zuen, Le Verbe Basque en Tableaux lanaren barruan. Mapa hori mende batez euskal dialektologiaren lan klasikotzat hartu izan zen. Bonapartek 1856 eta 1869 artean egindako landa-lanean bildu zituen bere datuak, Euskal Herrian egin zituen bost egonaldietan. Garai hartan, euskara jada oso gutxi hitz egiten zen ordura arte normalean hitz egin izan zen lurralde osoan zehar. Araban, lautadan eta Mendialdean jada desagertuta zegoen, Aramaion eta Bizkaiko eta Gipuzkoako mugetan baino ez zen euskaraz hitz egiten; Nafarroa Garaian, berriz, frogak bildu zituen aditua Tafallako hegoaldea hartzen duten eremuetaraino iritsi zen. 1998an, Koldo Zuazo Euskal Herriko Unibertsitateko Euskal Filologiako irakasleak, euskalkien sailkapena berriro zehaztu zuen. Besteak beste, bizkaiera mendebaleko euskara izendatu zuen; gipuzkera, erdialdeko euskara; lapurtera eta behe-nafarrera euskalkiak nafar-lapurtar deiturikoan bildu zituen; Nafarroa Garaiko ekialdean hitz egiten zena, berriz, euskalki independentetzat bereizi zuen. Horri jarraituz, honakoa da gaur egungo euskalkien sailkapena:
- Bizkaikoa edo mendebalekoa
- Gipuzkera edo erdialdekoa
- Goi-nafarrera
- Ekialdeko nafarrera edo erronkariera
- Zuberera
- Nafar-lapurtera
Barietate morfologikoak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Egungo euskalkiek dibergentzia dialektal maila handia erakusten dute. Hala eta guztiz ere, aldez aurretik ezer ez dakien edozeinek euskara batua edo beste euskalkiren bat erabiliz, euskalki bidezko komunikazioa posible da, zubereraren kasuan izan ezik, euskalkirik dibergenteena baita.
Euskalki bakoitzak hizkuntza bera izendatzeko dituzten moduak, neurri batean, eremu euskalduneko euskalkien zatiketaren adibide dira. Forma dibergenteenak, oro har, ekialdeko euskalkietan daude.
| Euskara esateko modua | Talde dialektala | Lekukotasunetako eremuak |
|---|---|---|
| Auskera | Goi-nafarrera | Arakil |
| Euskara | Goi-nafarrera | Irun |
| Euskara | Bizkaiera | Orozko |
| Euskara | Lapurtera | Lapurtera |
| Eskuera | Bizkaiera | Gernika eta Luno, Bermeo, Bergara, Leintz Gatzaga, Goierri, Burunda, Etxarri Aranatz |
| Euskara | Bizkaiera | Eibar, Ermua |
| Euskara | Bizkaiera | Bergara, Leintz Gatzaga |
| uskara | Goi-nafarrera | Irun, Larraun, Erro |
| Euskera | Bizkaiera | |
| Euskara | Bizkaiera | Orozko |
| Euskara | Bizkaiera | Arrigorriaga, Orozko, Markina-Xemein, Bergara, Leintz Gatzaga |
| Euskara | Goi-nafarrera | Arakil |
| Euskara | Goi-nafarrera | Irun, Bortziriak, Ultzama |
| Üskara | Zuberera | |
| Euskara | Goi-nafarrera | Ultzama |
| Üska(a) | Zuberera | |
| Uskaa | Zuberera | |
| Euskara | Bizkaiera | Arratia, Orozko, Ultzama, Erro, Oltza, Gulina |
| Heuscara | XVI. mendean | Bernart Etxepare, Joanes Leizarraga |
Aditz-formen konparazioa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Euskalkiak erabiliz adizkiak konparatuz, ezberdintasun eta ezaugarri komun batzuei buruzko ikuspegi orokor on bat ere lor daiteke.
-
Bizkaiera -
Gipuzkera -
Nafarrera -
Lapurtera + behe-nafarrera -
Zuberera
Bibliografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Aurrekoetxea Olabarri, Gotzon; Gaminde Terraza, Iñaki; Ormaetxea Lasaga "Txipi", José Luis; Videgain, Xarles: Euskalkien sailkapen berria. EHU. 2019. (182 orrialde). ISBN/ISSN: 978-84-1319-096-9
Ikus, gainera
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Erreferentziak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- ↑ a b «Araba euskararen lurralde peto-petoa»[Betiko hautsitako esteka], Euskaraba, 2010-02-25.
- ↑ Koldo Zuazo (2007), «Euskalkien jatorriaz eta bilakaeraz», Berria, 2007-12-09.
- ↑ Unai Brea: «Batuaren eraginez euskalkiak "gipuzkoartzen"», Argia, 2008-10-12.
- ↑ Koldo Zuazo. Euskalkien sorguneak. .[Betiko hautsitako esteka] CC-BY-SA lizentzia.
- ↑ Zuazo, Koldo. «Euskalkien jatorriaz eta bilakaeraz» (Pdf) Berria.
Kanpo estekak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
- Euskalkien liburutegia
- Lore Agirrezabal: «Erromintxela, euskal ijitoen hizkera», Argia.
- Mikel Hernandez Abaitua: «Euskara batua, bizkaiera eta zuberera»[Betiko hautsitako esteka]
- Euskal Herriko ahozko ondarea eta herri hizkerak
- (Gaztelaniaz) Koldo Mitxelena (1981): «Lengua común y dialectos vascos».
| Euskarari buruzko artikuluak |
| |||||||
 Egizu klik euskalki bakoitzaren lurraldean haren orrialdera joateko.
|
