Alice Margaret Evans

Alice Margaret Evans
Ganwyd	12 Awst 1927  Penderyn
Bu farw	26 Mawrth 1981
Dinasyddiaeth	Cymru
Alma mater	Prifysgol Aberystwyth Prifysgol Lund, Sweden
Galwedigaeth	botanegydd, ymchwilydd
Cyflogwr	Prifysgol Reading Prifysgol Caergrawnt

Botanegydd a genetegydd planhigion arloesol o Gymru oedd Alice Margaret Evans (2 Awst 1927 – 26 Mawrth 1981). Roedd yn enwog am ei chyfraniadau at wella ansawdd cnydau, yn enwedig cnydau porthiant anifeiliaid, fel meillion (Trifolium) a meillion y ceffylau (Medicago).

Ganwyd hi ar fferm ger Penderyn yn y Bannau Brycheiniog, a sbardunwyd ei diddordeb mewn amaethyddiaeth yn gynnar yn ei phlentyndod. Graddiodd mewn botaneg o Brifysgol Aberystwyth ym 1948. Yna trodd ei gorwelion tua Sweden lle astudiodd cytoleg ym Mhrifysgol Lund cyn dychwelyd i Gymru. Yn 1950, ymunodd Evans â Gorsaf Bridio Planhigion Cymru (sydd bellach yn rhan o'r Sefydliad Gwyddorau Biolegol, Amgylcheddol a Gwledig ym Mhrifysgol Aberystwyth), lle canolbwyntiodd ar raglenni bridio genetig i wella cynnyrch, ymwrthedd i afiechydon a gwerth maethol mewn cnydau porthiant. Teitl ei doethuriaeth, a gyflawnodd tra yn Aberystwyth, oedd: Interspecific relationships within the genera Trifolium and Medicago (1957).

Gyrfa

Yn y 1960au, canolbwyntiodd ar ffa, gan ddatblygu mathau gwydn a oedd yn cefnogi amaethyddiaeth gynaliadwy mewn hinsoddau tymherus. Ym 1964 penodwyd Evans i addysgu botaneg amaethyddol ym Mhrifysgol Reading.

Yn y 1970au, symudodd i Adran Bioleg Gymhwysol Prifysgol Caergrawnt, gan gydweithio ar brosiectau rhyngwladol tan ei hymddeoliad yn y 1990au. Arbenigodd yn y ffeuen gyffredin, y Phaseolus vulgaris'. Cydweithiodd â Joseph Hutchinson, arbenigwr mewn geneteg ac esblygiad planhigion cnydau yng Nghaergrawnt, i ddatblygu rhaglen bridio ffa a chyn hir roedd yn rheoli'r prosiect ar ei liwt ei hun. Un nod oedd creu banc o enynnau ar gyfer ffa, ac un arall i ddatblygu amrywiaeth well o ffa corrach er mwyn eu tyfu yn y DU.

Mewn yn arleosi

Roedd Evans yn arloeswraig mewn gwyddoniaeth, technoleg, peirianneg a mathemateg (STEM), o ran menywod, a hyrwyddodd egwyddorion ffeminyddiaeth mewn addysg uwch a derbyn anrhydeddau fel Medal Ymchwil y Gymdeithas Amaethyddol Frenhinol (1985) a chymrawd yn y Cymdeithas Ddysgedig Cymru (2013).

Ni phriododd erioed, gan ymroi ei bywyd i ymchwil, a bu farw yng Nghaergrawnt yn 53 oed. Mae ei hetifeddiaeth yn parhau trwy fathau o gnydau gwell a ddefnyddir o hyd mewn ffermio yng Nghymru ac yn fyd-eang.